اتوکلاو دندانپزشکی چیست؟

اتوکلاو دندانپزشکی مانند سایر اتوکلاوهای پزشکی برای استریل کردن (سترون‌سازی) تجهیزات و ابزارهای دندانپزشکی استفاده می‌شود. این دستگاه با استفاده از بخار آب اشباع شده در دما و فشار بالا، تمامی میکروارگانیسم‌های موجود در تجهیزات را از بین می‌برد. استفاده از اتوکلاو دندانپزشکی رکن اساسی و بسیار مهم در فرآیندهای دندانپزشکی است زیرا بدون استفاده از این دستگاه، عملا امکان استفاده مجدد از تجهیزات ممکن نیست و بدون استفاده از استریلیزاسیون امکان انتقال آلودگی و بیماری به بیماران بسیار بالا می‌رود. با توجه به اینکه بسیاری از ابزارها و تجهیزات دندانپزشکی درون دهان بیمار قرار می‌گیرد، اهمیت استریلیزاسیون با اتوکلاو دندانپزشکی  بیش از پیش مورد توجه قرار می‌گیرد.

اهمیت حیاتی استریلیزاسیون در دندانپزشکی

همان‌گونه که در بخش اول این مطلب نیز ذکر شد، استریل‌سازی در دندانپزشکی بسیار مهم می‌باشد و در واقع استریل‌کردن تجهیزات یک توصیه نیست و یک ضرورت مطلق برای حفظ سلامتی بیماران و کادر درمانی است. ابزارهای دندانپزشکی به طور مداوم با خون، بزاق و بافت‌های دهان در تماس هستند که می‌تواند حامل عوامل بیماری‌زای خطرناکی ماننند ویروس‌های هپاتیت B و C، HIV‌ و انواع باکتری‌ها باشند.

عدم استریلیزاسیون صحیح می‌تواند منجر به اتفاقات ناگواری از جمله عفونت‌های متقاطع (انتقال بیماری از یک بیمار به بیمار دیگر)، به خطر افتادن سلامت کادر درمان، شکست در درمان‌های دندانپزشکی و مشکلات دیگر شود.

بنابراین سرمایه‌گذاری و هزینه برای خرید اتوکلاو دندانپزشکی معتبر و کارآمد، در واقع ضامن سلامتی بیماران و کادر درمان و موفقیت فرآیندهای دندانپزشکی است.

کلاس‌بندی انواع اتوکلاو

بر اساس استاندارد اروپایی EN 13060، اتوکلاوها به سه کلاس اصلی تقسیم‌بندی می‌شوند که هر یک ویژگی‌های خاص خود را دارند و هر کلاس برای استریل کردن گروهی از تجهیزات مناسب است. در ادامه انواع کلاس‌های اتوکلاو به تفصیل بیان شده است.

• اتوکلاو کلاس N: این نوع از اتوکلاوها ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین و در عین حال ارزان‌ترین نوع اتوکلاوها می‌باشند که مراحل اصلی استریلیزاسیون در این نوع از اتوکلاوها نسبت به سایر کلاس‌ها کمتر است. با توجه به قدرت کمتر استریلیزاسیون در این نوع از اتوکلاو‌ها، از اتوکلاو کلاس N‌ بیشتر برای استریل کردن ابزارهای جامد و بدون پوشش مانند برخی از ابزارهای جراحی استفاده می‌شود. اتوکلاو کلاس N‌ برای استریل کردن تجهیزات دارای حفره و پیچیدگی توصیه نمی‌شود.
• اتوکلاو کلاس S: این نوع از اتوکلاوها مابین اتوکلاوهای کلاس N و B می‌باشند و در واقع بسته به تجهیز اتوکلاو می‌تواند علاوه بر ویژگی‌های اتوکلاو کلاس N برخی از ویژگی‌های کلاس B را نیزداشته باشد. این نوع از اتوکلاو بسته به میزان مراحل استریلیزاسیون می‌تواند برای اتسریل برخی از اجسام توخالی و دارای پوشش نیز مناسب باشد.
• اتوکلا کلاس B: این کلاس از اتوکلاو دارای کامل‌ترین سیکل استریلیزاسیون می‌باشد و پیشرفته‌ترین نوع اتوکلاو محسوب می‌گردد. این نوع از اتوکلاو دارای مرحله پیش-خلا می‌باشد که این ویژگی امکان نفوذ بخار به تمامی بخش‌های تجهیزات و ابزارها را ایجاد می‌کند. اتوکلاوهای کلاس B‌ توانایی استریل طیف وسیعی از تجهیزات از جمله ابزارهای متخلخل، توخالی و سوراخ‌دار را دارند.

بر اساس استانداردهای جهانی و توصیه مراکز کنترل عفونت، استفاده از اتوکلاوهای کلاس B برای تمامی مطب‌ها و مراکز دندانپزشکی الزامی است و طبق توضیحات ارائه شده در بخش قبل، تنها این نوع از اتوکلاو قابلیت استریل کامل تجهیزات و ابزارهای دندانپزشکی را دارند.

اتوکلاو دندانپزشکی چگونه کار می‌کند؟

فرآیند استریلیزاسیون در اتوکلاوهای دندانپزشکی شامل مراحل مختلفی می‌باشد و از آنجا که اتوکلاو استاندارد برای دندانپزشکی از نوع کلاس B می‌باشد، لذا مراحل استریل‌سازی در این نوع اتوکلاو در ادامه بیان شده است.

• مرحله پیش خلا: این مرحله که به آن pre-vacuum‌ نیز می‌گویند، یکی از مهمترین مراحل اتوکلاوهای دندانپزشکی می‌باشد. در این مرحله هوای موجود در محفظه (چمبر) اتوکلاو به کمک پمپ خلا تخلیه می‌شود. خلا ایجاد شده این امکان را میسر می‌سازد که بخار آب داغ به تمامی حفره‌ها و منافذ به طور کامل نفوذ کند.
• مرحله افزایش فشار و دما: در این مرحله بخار آب به داخل چمبر تزریق می‌شود و دما و فشار تا محدوده مورد نظر بالا می‌رود. بسته به نوع سیکل انتخابی دمای اتوکلاو ۱۲۱ یا ۱۳۴ درجه سلسیوس تنظیم می‌شود.
• مرحله استریلیزاسیون: ابزارها برای مدت زمان مشخصی در این مرحله در معرض بخار قرار می‌گیرند تا به طور کامل استریل شوند. معمولا در دمای ۱۲۱ درجه سلسیوس مدت زمان اتوکلاو بین ۱۵ الی ۲۰ دقیقه، و در دمای ۱۳۴ درجه سلسیوس این زمان بین ۳ تا ۵ دقیقه می‌باشد.
• مرحله تخلیه: پس از انجام سترون‌سازی و کاهش دمای محفظه بخار آب از چمبر خارج می‌گردد.
• مرحله خشک‌سازی: در این مرحله یک بار دیگر خلا در محفظه ایجاد می‌شود تا به خشک شدن سریع تجهیزات کمک کند. شایان ذکر است در صورتی که تجهیزات پیش از خشک شدن از محفظه خارج شوند ممکن است مجددا آلوده شوند. بنابراین مرحله خشک‌سازی نیز ازمراحل مهم استریل کردن در اتوکلاو دندانپزشکی می‌باشد.

نکات مهم در خرید اتوکلاو دندانپزشکی

هنگام انتخاب و خرید یک اتوکلاو برای مطب دندانپزشکی باید به عوامل گوناگونی توجه کرد تا دستگاهی مطمئن، کارآمد و سازگار با نیازهای مطب تهیه شود. در ادامه مهم‌ترین فاکتورهای مدنظر هنگام خرید اتوکلاو دندانپزشکی بیان شده است.

• ظرفیت دستگاه: ظرفیت محفظه اتوکلاو و تعداد سینی‌های آن تعیین می‌کند که در هر سیکل چه تعداد ابزار و وسایل را می‌توان استریل نمود. در مطب‌های دندانپزشکی معمولا از مدل‌های رومیزی که ظرفیت بین 18 تا 30 لیتر را دارند استفاده می‌شود. از طرفی ابعاد بیرونی اتوکلاو نیز مهم می‌باشد و فضای مناسب برای قراردادن اتوکلاو باید در نظر گرفته شود.
• سیکل و زمان استریل: سرعت استریل کردن ابزارها در گردش ابزار و استفاده از آن در مطب موثر است. زمان سیکل استریل در مدل‌های مختلف متفاوت است و در بازه 15 تا 30 دقیقه قرار می‌گیرد. در مطب‌هایی با تعداد استفاده بالا از ابزارها دستگاه‌هایی با سیکل کوتاه مناسب‌تر می‌باشند. برخی از مدل‌های پیشرفته دارای سیکل Flash‌ هستند که برای استریل اضطراری در زمان کوتاه کاربرد دارد.
• استانداردها و ایمنی دستگاه: دارا بودن تاییدیه‌های سازمان‌های استاندارد مانند CE‌ اروپا و ایزو ۱۳۴۸۵ نشان‌دهنده مطابقت اتوکلاو با الزامات ایمنی است و وجود موارد این چنینی از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین وجود موارد ایمنی مانند قفل درب مکانیکی و الکترونیکی که از باز شدن درب تحت فشار جلوگیری می‌کند بسیار مهم می‌باشد. مواردی مانند شیرهای اطمینان فشار، سنسورهای دما و فشار، قطع‌کن خودکار و سیستم‌های هشدار خطا از ضروریات یک اتوکلاو ایمن هستند.
• سهولت استفاده: کاربری آسان یک مزیت مهم در اتوکلاو است. پنل کنترل دیجیتال، برنامه‌های پیش فرض استریل و نشانگرهای مرحله به مرحله سیکل و ... از موارد مهمی می‌باشند که منجر به سهولت استفاده از دستگاه و کاهش خطای انسانی حین استفاده از دستگاه می‌شود.
• قابلیت‌ها و امکانات جانبی: هنگام خرید اتوکلاو توجه به ویژگی‌های فنی آن حائز اهمیت است. جنس محفظه اتوکلاو بهتر است از نوع استیل ضد زنگ و یا آلیاژهایی با رسانایی حرارتی بالا باشد تا عمر دستگاه را افزایش دهد و همچنین به انتقال حرارت یکنواخت کمک کند. برخی از مدل‌های اتوکلاو محفظه مسی دارند تا انتقال حرارت سریع‌تر و سیکل اتوکلاو کوتاه‌تر شود. همچنین وجود پمپ خلا قدرتمند در مدل‌های وکیوم‌دار نیز باید مورد توجه قرار گیرد و بررسی شود. موارد دیگری همچون وجود پرینتر و سیستم تصفیه آب همراه با قابلیت اتصال به آب شهری از دیگر مزیت‌های اتوکلاوهای پیشرفته می‌باشد. باید به این نکته توجه داشت که وجود قابلیت‌های این‌چنینی اگرچه به استفاده آسان‌تر و کارایی بهتر دستگاه منجر می‌شود، اما قیمت دستگاه را نیز افزایش می‌دهد.
• گارانتی و خدمات پس از فروش: با توجه به اینکه اتوکلاو دستگاهی است که برای چندین سال مورد استفاده قرار می‌گیرد، یکی از موارد مهم هنگام خرید توجه به برند و خدمات پس از فروش آن می‌باشد. این امر استفاده طولانی مدت از دستگاه را تضمین می‌کند.
• هزینه و قیمت: اگرچه اتوکلاوهای پیشرفته مناسب دندانپزشکی قیمت بالاتری دارند، اما وجود امکانات زیاد و عمر طولانی استفاده از این دستگاه خرید آن را از نظر اقتصادی توجیه می‌کند.

نگهداری، کالیبراسیون و تست‌های دوره‌ای اتوکلاو دندانپزشکی

به جهت انجام صحیح فرآیند استریلیزاسیون، اتوکلاوها همواره باید مورد بازرسی و تست‌های دوره‌ای قرار گیرند و در صورت نیاز عملیات‌های کالیبراسیون و تعمیرات بر روی آن‌ها صورت پذیرد.

از جمله موارد مهم در این زمینه می‌توان به اقدامات زیر اشاره کرد:

• تمیز کردن روزانه و هفتگی: محفظه داخلی، سینی‌ها و واشر درب دستگاه باید به طور منظم و طبق دستورالعمل سازنده تمیز شوند.
• استفاده از آب مقطر: همواره از آب مقطر با کیفیت بالا جهت پر کردن مخزن دستگاه استفاده شود تا از رسوب در قطعات داخلی جلوگیری شود.
• کالیبراسیون سالانه: تنظیمات دما و فشار دستگاه باید صورت سالانه توسط تکنسین مجاز کالیبره شود تا از صحت عملکرد دستگاه اطمینان حاصل شود.
• تست‌های شیمیایی: استفاده از اندیکارتور و نشانگرهای شیمیایی در هر سیکل می‌تواند تایید کند که دما و فشار در دستگاه به سطح مطلوب می‌رسد.
• تست‌های بیولوژیکی: تنها راه قطعی برای تایید کارایی دستگاه در از بین بردن مقاوم‌ترین میکروارگانیسم‌ها، انجام منظم تست‌های بیولوژیکی است. این تست‌ها بهتر است به صورت هفتگی و یا حداقل به صورت ماهانه انجام شود.

جمع‌بندی و نکات نهایی

اتوکلاو دندانپزشکی، ابزاری حیاتی برای تضمین سلامت بیماران و جلوگیری از انتقال عفونت در مطب‌هاست. با انتخاب درست کلاس، حجم و امکانات جانبی، می‌توان بهره‌وری و ایمنی بالاتری در فرآیند استریلیزاسیون ایجاد کرد. اتوکلاو کلاس B رومیزی، گزینه‌ای حرفه‌ای برای کلینیک‌هایی است که به سلامت بیماران و رعایت استانداردهای بین‌المللی اهمیت می‌دهند.

سوالات متداول درباره اتوکلاو دندانپزشکی